Người ta vừa bảo bạn sai. Một câu trong nhóm họp, một câu bàn bên bữa cơm, hoặc một dòng nhắn gọn lỏn. Và bạn thấy nóng lên trong ngực. Chưa cần biết bạn đúng hay sai, phản ứng đầu tiên đã đến: phải nói lại. Phải chứng minh mình nhìn rõ vấn đề, mình có lý. Đêm ấy, câu chuyện vòng lại trong đầu. Bạn soạn thêm ba lời đáp. Rồi tự hỏi tại sao mình không thể bỏ qua nổi một việc nhỏ như thế.
Trong lá số Tử Vi, nhu cầu giữ lấy cái đúng thường gắn với vùng cung Tật hoặc cung Quan – nơi nói về tâm tư, danh dự và cách mình chứng minh giá trị bản thân. Những sao an tại đó có thể cho thấy xu hướng hơn thua trong lời nói, tâm dễ bị kéo dài dặt sau một câu phê phán. Đây chỉ là lăng kính tham khảo để thấy rõ vùng đời sống mà thói quen tâm hoạt động mạnh, không phải số phận cho một con người. Biết mình có xu hướng ấy để mà thực tập. Người không thấy xu hướng thì sinh ra theo nó, khổ theo nó rồi lặp lại cũng không hiểu điều gì đang xảy ra.
Khi ta nói “tôi đúng”, thì “tôi” ấy là gì? Nó là một hình ảnh được đắp lên bằng kinh nghiệm cũ, ý riêng, niềm tin riêng. Phật không bảo đừng có lập luận. Phật chỉ đặt một câu hỏi sâu hơn: khi bạn đang cãi để bảo vệ một ý, bạn đang chấp giữ cái ý ấy như một vật bền chắc. Bao nhiêu cảm giác căng thẳng, ức chế, cần phải nói lại – đều từ đó mà sinh. Khi thì trong vai người nói, khi thì trong vai người nghe. Cả hai đều đem một “sắc pháp” của tâm ra để nắm giữ.
Điều đáng học ở đây là thái độ quán sát. Ngay trong lúc cơn tức muốn trào lên, thân và tâm có gì hiện diện? Cái tức ấy, giọng nói của người kia, sự im lặng của người ngoài, tất cả đều là những hiện tượng rồi tự chỗ này qua chỗ khác, không dừng lại. Không riêng gì ý kiến của đối phương, mà cảm nhận “mình đúng” của mình cũng đang vô thường. Trong một phút ta thấy bị xúc phạm, phút sau cảm giác đã lịm đi, chỉ còn lại... Tất cả đều nên được quán sát như vậy.
Đức Phật dạy Rāhula một cách bắt đầu từ chính hơi thở và từ sự nhận biết năm uẩn. Ta đang nắm giữ một “cái tôi” và một “cái ý” như thế nào? Mời bạn đọc chậm lời sau:
01Lời Kinh
“—Này Rāhula, bất cứ sắc pháp nào, quá khứ, vị lai, hiện tại, nội hay ngoại, thô hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần, tất cả sắc pháp phải được quán sát như thật với chánh trí tuệ: “Cái này không phải của ta, cái này không phải là ta, cái này không phải tự ngã của ta”.
— Ðại kinh Giáo giới La-hầu-la (MN 62), bản dịch HT. Thích Minh Châu
““Quán vô thường, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập. “Quán vô thường, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập. “Quán ly tham, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập. “Quán ly tham, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập. “Quán đoạn diệt, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập. “Quán đoạn diệt, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập “Quán từ bỏ, tôi sẽ thở vô”, vị ấy tập. “Quán từ bỏ, tôi sẽ thở ra”, vị ấy tập.
— Ðại kinh Giáo giới La-hầu-la (MN 62), bản dịch HT. Thích Minh Châu
02Tuệ Duyên gợi ý thực hành
Đây là những gợi ý của Tuệ Duyên để thực tập khi cơn giận “phải chứng minh mình đúng” nổi lên.
Thứ nhất, dừng nói trước khi đúng. Khi nhận ra tim đập nhanh và lời phản bác đã ở trên môi, hãy hít vào một hơi thật sâu rồi thở ra nhẹ. Đó không phải là nhịn cho xong. Đó là lúc bạn cho thân một khoảng lặng để nhìn lại. Bao nhiêu lần ta mở miệng để chứng minh trong cơn nóng, và hối tiếc về sau. Không cần hứa là không bao giờ cãi. Chỉ cần nhận ra cái khoảnh khắc ấy đến với cơ thể, với hơi thở, với gương mặt căng lại. Thấy thì buông, buông thì từ tốn.
Thứ hai, tự hỏi: “Mình cần được người kia biết điều gì?”. Khi cơn khó chịu lắng xuống, chúng ta thường thấy bên trong là nhu cầu được công nhận. Chỉ riêng việc thấy rõ ước muốn của chính mình đã là một tấm gương sáng. Lúc ấy, bạn không còn bị nó sai khiến nữa. Cái cần được khen, cần được thấy, cần được nghe – cái “tôi” ấy đang thao thức. Nhìn nó bằng tâm dịu dàng như nhìn một chú chó nhỏ đang giành ăn trong yên lặng. Đừng lên án nó. Chỉ thấy nó. Khi thấy, ta nói bằng miệng như bình thường nhưng không còn bị lửa đốt trong lòng.
Thứ ba, tập nhường. Không phải nhường vì lịch sự giả bộ. Nhường ở đây là chọn bỏ qua một cuộc tranh cãi khi người ta chỉ cần ảo tưởng chiến thắng. Bạn biết rõ mình có lý nhưng chọn im lặng để giữ sự yên cho đôi bên. Việc ấy nghe dễ mà khó, vì tâm luôn muốn quyền lợi tinh thần. Mỗi lần nhường được một chút, cái gánh “phải được công nhận” lại nhẹ đi một chút. Đó là cách tu tập giữa người đời, không cần đến chùa chiền hay pháp hội nào.
Một việc làm ngay hôm nay
Ngay hôm nay, chọn một lần khi ai đó nói với bạn kiểu “bạn sai rồi” hoặc “không phải như vậy”. Đừng phản ứng ngay. Ngồi yên với cơn nóng ấy trong ba hơi thở chậm. Đưa tâm lên quan sát hơi thở vào ra ở vùng bụng. Rồi mới quyết định có trả lời hay không. Nếu trả lời, giữ giọng nhẹ hơn mười phần so với mức bạn muốn lúc đầu. Nếu không trả lời, chỉ mỉm cười với chính mình vì vừa nhả được một món nợ nhỏ trong tâm. Toàn bộ việc này chỉ mất từ năm đến mười lăm phút, và làm ngay giữa đời thường.
---
Phần trích trong mục Lời Kinh là nguyên văn bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu. Phần thực hành phía dưới là gợi ý của Tuệ Duyên, không phải lời Kinh.
Nguồn trích:
- Ðại kinh Giáo giới La-hầu-la (MN 62), bản dịch HT. Thích Minh Châu
Muốn biết vùng đời sống nào đang cần bạn để tâm nhất lúc này, bạn có thể xem lá số của mình.