Bữa cơm đã dọn ra, nhưng con vẫn cúi nhìn điện thoại. Mẹ nhắc lần thứ ba, giọng cao dần. Con đáp cộc lốc rồi đứng lên đi vào phòng. Người cha ngồi im, vừa bực vừa nghĩ không biết con đang học hành ra sao, liệu có đang xa mình thêm không. Cả nhà ở gần nhau, nhưng chẳng ai thấy mình được lắng nghe.
Nỗi đau ấy có thật. Cha mẹ có thể thấy công sức chăm lo của mình bị gạt đi. Con có thể cảm thấy mọi lời nhắc đều là trách móc, dù điều cha mẹ muốn là con an toàn và biết lo cho bản thân. Khi hai bên đều căng, một câu nói nhỏ cũng dễ thành cuộc cãi vã. Rồi mỗi người rút vào im lặng, chờ người kia xuống nước trước.
Tuổi mới lớn thường đi cùng nhu cầu tự quyết, những cảm xúc đổi thay và khả năng còn chưa vững trong việc nhìn xa. Điều đó giúp ta hiểu vì sao va chạm có thể xuất hiện; nó không có nghĩa mọi hành vi đều nên được bỏ qua. Cha mẹ vẫn cần giữ giới hạn rõ ràng, đồng thời quan sát điều gì đang diễn ra bên dưới sự chống đối: con đang mệt, muốn được tôn trọng, sợ bị kiểm soát, hay đang gặp một khó khăn chưa biết cách nói ra?
Trong Tử Vi, cung Tử Tức là một vùng có thể dùng để tham khảo khi nhìn vào mối quan hệ với con, cách chăm sóc và những kỳ vọng trong gia đình. Lá số chỉ gợi một số xu hướng để cha mẹ tự quan sát; không thể kết luận con nhất định sẽ chống đối, hay cha mẹ đã làm sai. Tử Vi giúp gọi tên vùng đời sống đang vướng. Còn cách ứng xử trước mắt cần dựa vào việc mình đang nói gì, làm gì và điều gì có thể giúp hai bên an toàn hơn.
Khi con không nghe lời, ta dễ chỉ chăm chăm tìm cách sửa con. Nhưng người lớn cũng có phần trách nhiệm: xem lại lời mình dùng, cách mình phản ứng và điều mình làm gương mỗi ngày. Điều ấy không có nghĩa cha mẹ phải nhận hết lỗi về mình. Mỗi người trong nhà đều cần chịu trách nhiệm cho hành vi của mình, theo khả năng và độ tuổi của mình.
Đoạn Kinh nói về bổn phận giữa cha mẹ và con cái nhắc ta nhìn mối quan hệ này như một sự chăm sóc có qua có lại. Cha mẹ nuôi dưỡng, dạy bảo và tạo điều kiện cho con trưởng thành; con cũng học cách biết ơn và có trách nhiệm khi lớn lên. Những điều ấy không nên bị biến thành lời ép buộc để con phải phục tùng, hoặc để cha mẹ nhẫn nhịn trước sự xúc phạm, đe dọa hay bạo lực. Nếu có nguy cơ gây hại, việc bảo vệ an toàn và tìm người đáng tin cậy trợ giúp cần được ưu tiên.
Đoạn Kinh về sự phản tỉnh trước thân nghiệp và khẩu nghiệp lại đưa sự chú ý về những việc ta sắp làm, sắp nói, và điều đã làm rồi. Với cha mẹ, điều này có thể bắt đầu bằng một lần dừng lại: lời mình sắp thốt ra sẽ giúp con hiểu điều cần làm, hay chỉ làm con thấy bị hạ thấp? Cách nhìn ấy cũng không miễn trách nhiệm cho con. Nó mở ra cơ hội để cả cha mẹ lẫn con nhìn hành vi của mình trước khi đổ hết lỗi cho người kia.
Hình ảnh chậu nước trong bài học này gợi một điều gần gũi: khi lời nói đã làm tổn thương, việc thu lại không dễ như chưa từng nói. Theo cách Tuệ Duyên gợi mở, chậu nước nhắc ta nhìn hậu quả của hành động, rồi cân nhắc trước khi làm và nói. Xin mời đọc những đoạn Kinh được trích dưới đây với sự chú tâm ấy.
01Lời Kinh
“Này Gia chủ tử, có năm trường hợp, người con phải phụng dưỡng cha mẹ như phương Ðông: “Ðược nuôi dưỡng, tôi sẽ nuôi dưỡng lại cha mẹ; tôi sẽ làm bổn phận đối với cha mẹ; tôi sẽ gìn giữ gia đình và truyền thống; tôi bảo vệ tài sản thừa tự; tôi sẽ làm tang lễ khi cha mẹ qua đời”. Này Gia chủ tử, được con phụng dưỡng như phương Ðông, theo năm cách như vậy, cha mẹ có lòng thương tưởng đến con theo năm cách: Ngăn chận con làm điều ác; khuyến khích con làm điều thiện; dạy con nghề nghiệp, cưới vợ xứng đáng cho con; đúng thời trao của thừa tự cho con.
— Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt (DN 31), bản dịch HT. Thích Minh Châu
“—Cũng vậy, này Rāhula, sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy hành thân nghiệp. Sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy hành khẩu nghiệp. Sau khi phản tỉnh nhiều lần, hãy hành ý nghiệp.
— Kinh Giáo giới La-hầu-la ở rừng Āmala (MN 61), bản dịch HT. Thích Minh Châu
02Tuệ Duyên gợi ý thực hành
Dưới đây là vài gợi ý thực hành của Tuệ Duyên, không phải lời Kinh. Cha mẹ có thể chọn việc phù hợp với hoàn cảnh nhà mình.
- Trước khi nhắc con, hãy nói điều mình quan sát được thay vì gắn nhãn cho con. Chẳng hạn, có thể nói: “Mẹ thấy con chưa bắt đầu phần việc đã hẹn” thay cho “Con lúc nào cũng lười”. Câu đầu nêu việc cụ thể và mở đường cho cuộc trao đổi. Câu sau dễ khiến con chỉ lo chống đỡ, không còn nghe điều cha mẹ muốn bàn.
- Chọn một lúc cả hai đã bình tĩnh để hỏi con đang vướng ở đâu. Hãy nghe hết câu trả lời trước khi đưa lời khuyên. Nếu con chưa muốn nói, có thể cho con biết rằng cha mẹ sẵn lòng lắng nghe vào lúc khác. Lắng nghe không có nghĩa là đồng ý với mọi yêu cầu. Sau khi nghe, cha mẹ vẫn có thể nói rõ giới hạn và lý do của giới hạn ấy.
- Thống nhất ít quy tắc, nhưng nói rõ điều gì sẽ xảy ra nếu không thực hiện. Chẳng hạn, giờ về nhà cần được báo trước; nếu có thay đổi thì con phải liên lạc. Hệ quả nên liên quan đến việc đã thống nhất và không nhằm làm con bẽ mặt hay sợ hãi. Cha mẹ cũng cần làm gương: đã hứa lắng nghe thì cố gắng giữ lời, đã nóng giận quá mức thì nhận phần sai và xin lỗi. Xin lỗi không làm cha mẹ mất uy; nó cho con thấy người lớn cũng chịu trách nhiệm về lời nói của mình.
Nếu sự chống đối đi kèm việc con làm đau mình, đe dọa người khác, bỏ nhà đi hoặc có dấu hiệu bị ai đó gây hại, đừng chỉ xem đó là chuyện không vâng lời. Hãy tìm sự hỗ trợ từ người thân đáng tin cậy, nhà trường hoặc người có chuyên môn. Giữ giới hạn và tìm trợ giúp là cách chăm sóc, không phải phản bội con.
Một việc làm ngay hôm nay
Tuệ Duyên gợi ý cha mẹ dành khoảng mười phút hôm nay để viết ra một lần gần đây hai bên cãi nhau. Ghi lại thật ngắn: con đã làm gì, mình đã nói gì, sau đó chuyện gì xảy ra. Rồi chọn một câu mình muốn nói lại theo cách bình tĩnh và cụ thể hơn. Chưa cần ép con phải nhận lỗi hay hứa thay đổi ngay. Nếu không khí trong nhà đang căng, hãy chờ lúc phù hợp mới mở lời; mục tiêu trước mắt là bắt đầu một cuộc nói chuyện có thể tiếp tục, thay vì làm tổn thương nhau thêm.
---
Phần trích trong mục Lời Kinh là nguyên văn bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu. Phần thực hành phía dưới là gợi ý của Tuệ Duyên, không phải lời Kinh.
Nguồn trích:
- Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt (DN 31), bản dịch HT. Thích Minh Châu
- Kinh Giáo giới La-hầu-la ở rừng Āmala (MN 61), bản dịch HT. Thích Minh Châu
Muốn biết vùng đời sống nào đang cần bạn để tâm nhất lúc này, bạn có thể xem lá số của mình.