Dịch lý nhập môn: từ Thái cực, Hà Đồ Lạc Thư đến chữ Thời

Nhiều người đến với Kinh Dịch qua một quẻ gieo. Trong lòng có một câu hỏi, tung đồng xu sáu lần, nhận về một quẻ. Đọc lời quẻ, lời hào. Và thấy khó hiểu.

Khó hiểu vì ta đọc chữ mà chưa biết chữ ấy đứng trên nền nào. Giống như cầm tấm bản đồ mà chưa biết hướng Bắc ở đâu.

Bài này đi chậm qua tám mảng nền tảng của Dịch lý. Mỗi mảng vài ý chính, có kinh văn gốc để bạn đối chiếu.

Một điều cần nói trước. Ở đây, Dịch là một môn triết học về sự đổi thay, không dùng để phán số mệnh hay doạ ai. Hiểu nền rồi, bạn sẽ đọc quẻ như đọc một bức tranh về hoàn cảnh của mình, chứ không như nghe một lời phán.

Mọi thứ bắt đầu từ một câu rất ngắn.

易有太極，是生兩儀，兩儀生四象，四象生八卦。

Dịch hữu Thái cực, thị sinh Lưỡng nghi, Lưỡng nghi sinh Tứ tượng, Tứ tượng sinh Bát quái.

Dịch có Thái cực. Thái cực sinh hai nghi. Hai nghi sinh bốn tượng. Bốn tượng sinh tám quẻ.

— Hệ Từ thượng truyện

Thái cực là cái một, khi chưa chia thành hai. Hãy hình dung một vòng tròn trọn vẹn: chưa có trên dưới, chưa có sáng tối, mọi khả năng nằm sẵn bên trong. Đời Tống, Chu Đôn Di mở đầu Thái cực đồ thuyết bằng câu:

無極而太極。

Vô cực nhi Thái cực.

Từ chỗ không giới hạn mà thành Thái cực.

— Chu Đôn Di · Thái cực đồ thuyết

Lưỡng nghi là một chia thành hai: dương vẽ bằng vạch liền ⚊, âm vẽ bằng vạch đứt ⚋.

Tứ tượng là hai thành bốn. Nhớ quy ước: vạch luôn đọc từ dưới lên.

• Thái dương ⚌: dưới dương, trên dương.
• Thiếu âm: dưới dương, trên âm.
• Thiếu dương: dưới âm, trên dương.
• Thái âm ⚏: dưới âm, trên âm.

Bát quái là bốn thành tám. Thêm một vạch nữa lên mỗi tượng, ta có tám quẻ ba vạch, theo thứ tự Tiên thiên:

Mỗi bước chỉ là thêm một vạch liền hoặc một vạch đứt. Rất đơn giản, mà đủ để vẽ trời đất, sấm gió, nước lửa, núi đầm.

Phục Hy xem tượng mà vạch quái

Theo truyền thống, người vạch ra tám quẻ là Phục Hy, một vị thánh thời thượng cổ. Hệ Từ kể cách ông làm:

仰則觀象於天，俯則觀法於地，觀鳥獸之文與地之宜，近取諸身，遠取諸物，於是始作八卦，以通神明之德，以類萬物之情。

Ngưỡng tắc quan tượng ư thiên, phủ tắc quan pháp ư địa, quan điểu thú chi văn dữ địa chi nghi, cận thủ chư thân, viễn thủ chư vật, ư thị thuỷ tác bát quái, dĩ thông thần minh chi đức, dĩ loại vạn vật chi tình.

Ngẩng lên xem hình tượng trên trời, cúi xuống xem phép tắc dưới đất. Xem vằn vẻ chim muông và cái thích hợp của từng vùng đất. Gần thì lấy ở thân mình, xa thì lấy ở muôn vật. Từ đó mới vạch ra tám quẻ, để thông với đức sáng của trời đất, để xếp loại tình trạng muôn vật.

— Hệ Từ hạ truyện

Tám quẻ đến từ việc quan sát. Muốn hiểu quẻ, hãy tập nhìn kỹ đời sống quanh mình. Tượng và tính từng quẻ đơn có trong bài Bát Quái, 8 quẻ đơn nền tảng.

一陰一陽之謂道。

Nhất âm nhất dương chi vị đạo.

Một âm, một dương, ấy gọi là đạo.

— Hệ Từ thượng truyện

Chỗ hay hiểu lầm nhất: nhiều người nghĩ dương là tốt, âm là xấu. Không phải vậy.

Dương là mặt sáng, cứng, đi lên, mở ra. Âm là mặt tối, mềm, lắng xuống, thu vào. Ngày là dương, đêm là âm. Không ai nói ngày tốt hơn đêm. Thiếu đêm, người không được ngủ. Thiếu ngày, việc không làm được.

Một ngày bình thường cũng vậy. Buổi sáng ra ngoài, gặp người, quyết việc: lúc dương. Buổi tối về nhà, nghỉ ngơi, ngẫm lại: lúc âm. Gieo được quẻ nhiều hào âm, đừng vội lo. Có khi đó chỉ là lúc nên lắng lại.

Âm và dương là hai mặt của cùng một cái. Có cao mới có thấp. Có lúc nói mới có lúc im.

Và chúng không đứng yên:

剛柔相推而生變化。

Cương nhu tương thôi nhi sinh biến hoá.

Cứng và mềm đẩy nhau mà sinh ra biến hoá.

— Hệ Từ thượng truyện

Ngày đẩy đêm, đêm lại đẩy ngày. Hè lui thì thu tới. Vạn vật đổi thay nhờ hai mặt ấy thay nhau lên xuống. Chữ "Dịch" cũng mang nghĩa là đổi thay.

Quẻ đơn có ba vạch, ứng với Tam tài: trời ở trên, đất ở dưới, người ở giữa. Nhưng quẻ ta gieo lại có sáu vạch. Thuyết Quái giải thích:

立天之道曰陰與陽，立地之道曰柔與剛，立人之道曰仁與義。兼三才而兩之，故易六畫而成卦。

Lập thiên chi đạo viết âm dữ dương, lập địa chi đạo viết nhu dữ cương, lập nhân chi đạo viết nhân dữ nghĩa. Kiêm tam tài nhi lưỡng chi, cố Dịch lục hoạch nhi thành quái.

Đạo dựng nên trời là âm và dương. Đạo dựng nên đất là mềm và cứng. Đạo dựng nên người là nhân và nghĩa. Gồm ba ngôi rồi nhân đôi, nên Dịch có sáu nét mà thành quẻ.

— Thuyết Quái truyện

Mỗi ngôi có hai mặt, nên được hai hào:

• Hào 5 và hào 6 thuộc trời.
• Hào 3 và hào 4 thuộc người.
• Hào 1 và hào 2 thuộc đất.

Hãy để ý chỗ đứng của người: ở giữa. Trời có âm dương, như ngày đêm. Đất có mềm cứng, như nước và đá. Người có nhân và nghĩa, tức lòng thương và lẽ phải.

Ví dụ bạn chuẩn bị một kỳ thi. Ngày thi do nhà trường định. Điều kiện học tập là cái nền đang có. Còn chăm học, giữ sức, đó là phần của bạn. Đọc quẻ cũng vậy: đừng quên hai hào giữa, nơi con người đứng.

河出圖，洛出書，聖人則之。

Hà xuất đồ, Lạc xuất thư, thánh nhân tắc chi.

Sông Hà hiện ra bức đồ, sông Lạc hiện ra bức thư, bậc thánh nhân noi theo đó.

— Hệ Từ thượng truyện

Cần nói rõ: kinh văn chỉ nhắc tên Hà Đồ và Lạc Thư. Hình chấm trắng, chấm đen quen thấy ngày nay do các nhà Dịch học đời Tống vẽ lại.

Hà Đồ: năm cặp số

Hà Đồ gắn với truyền thuyết con long mã trên sông Hoàng Hà. Số lẻ thuộc trời (chấm trắng), số chẵn thuộc đất (chấm đen), xếp thành năm cặp:

• 1 và 6 ở phương Bắc (dưới).
• 2 và 7 ở phương Nam (trên).
• 3 và 8 ở phương Đông (trái).
• 4 và 9 ở phương Tây (phải).
• 5 và 10 ở giữa.

Mỗi phương có một số trời, một số đất, đi cùng nhau. Số trời cộng lại là 25, số đất là 30, tất cả là 55. Hệ Từ ghi đúng con số ấy:

凡天地之數五十有五

Phàm thiên địa chi số ngũ thập hữu ngũ.

Gộp số trời và số đất lại, tất cả là năm mươi lăm.

— Hệ Từ thượng truyện

Lạc Thư: chín ô, đường nào cũng 15

Lạc Thư gắn với truyền thuyết con rùa thần trên sông Lạc, thời vua Vũ trị thuỷ. Chín số xếp thành chín ô. Cách nhớ quen thuộc: đội 9, đạp 1, trái 3, phải 7, hai vai 2 và 4, hai chân 6 và 8, số 5 ở giữa.

Bạn thử cộng: hàng ngang, cột dọc, đường chéo đều ra 15. Hà Đồ cho thấy các cặp đi đôi. Lạc Thư cho thấy một thế cân bằng, và sẽ quay lại ngay ở mục sau.

Tám quẻ có thể xếp thành vòng tám hướng. Có hai cách nổi tiếng: Tiên thiên gắn với Phục Hy, Hậu thiên gắn với Văn Vương. Theo lối vẽ xưa, phương Nam đặt ở trên, Bắc ở dưới, Đông bên trái, Tây bên phải.

Tiên thiên: trời đất đối nhau

天地定位，山澤通氣，雷風相薄，水火不相射。

Thiên địa định vị, sơn trạch thông khí, lôi phong tương bạc, thuỷ hoả bất tương xạ.

Trời đất định chỗ. Núi đầm thông hơi. Sấm gió xô nhau. Nước lửa không triệt nhau.

— Thuyết Quái truyện

Nhìn qua tâm, từng cặp đối nhau đúng như câu kinh: trời đối đất, núi đối đầm, sấm đối gió, nước đối lửa. Tiên thiên giống một bức tranh tĩnh, cân xứng.

Hậu thiên: vòng đi của bốn mùa

帝出乎震，齊乎巽，相見乎離，致役乎坤，說言乎兌，戰乎乾，勞乎坎，成言乎艮。

Đế xuất hồ Chấn, tề hồ Tốn, tương kiến hồ Ly, trí dịch hồ Khôn, duyệt ngôn hồ Đoài, chiến hồ Càn, lao hồ Khảm, thành ngôn hồ Cấn.

Đấng chủ tể ra ở Chấn, làm cho đều đặn ở Tốn, cho muôn vật thấy nhau ở Ly, dốc sức nuôi dưỡng ở Khôn, vui vẻ ở Đoài, giao tranh ở Càn, nhọc nhằn ở Khảm, làm nên trọn vẹn ở Cấn.

— Thuyết Quái truyện

Đặt lên chín ô Lạc Thư, ta được:

Câu kinh đi đúng một vòng, rồi lại về Chấn. Đó là vòng bốn mùa. Xuân khởi ở Chấn phương Đông. Hạ rực rỡ ở Ly phương Nam. Thu ở Đoài phương Tây. Đông lắng sâu ở Khảm phương Bắc. Đến Cấn, một vòng khép lại để vòng mới bắt đầu.

Có thể ví thế này. Tiên thiên giống sơ đồ ngôi nhà: phòng nào đối phòng nào. Hậu thiên giống lịch sinh hoạt trong nhà: sáng dậy, trưa làm, tối nghỉ. Một cái cho thấy thế đứng, một cái cho thấy dòng chảy.

Ngũ hành có nguồn kinh văn ở Thượng Thư, thiên Hồng Phạm. Thiên này kể trời ban cho vua Vũ chín phép lớn, gọi là Hồng Phạm cửu trù. Phép đầu tiên là ngũ hành.

一曰水，二曰火，三曰木，四曰金，五曰土。水曰潤下，火曰炎上，木曰曲直，金曰從革，土爰稼穡。

Nhất viết thuỷ, nhị viết hoả, tam viết mộc, tứ viết kim, ngũ viết thổ. Thuỷ viết nhuận hạ, hoả viết viêm thượng, mộc viết khúc trực, kim viết tòng cách, thổ viên giá sắc.

Một là Thuỷ, hai là Hoả, ba là Mộc, bốn là Kim, năm là Thổ. Nước thấm xuống. Lửa bốc lên. Cây có cong có thẳng. Kim loại theo tay người mà đổi hình. Đất để gieo trồng, gặt hái.

— Thượng Thư · Hồng Phạm

Để ý: người xưa không nói Thuỷ là gì, mà nói Thuỷ làm gì. Ngũ hành vì thế là năm cách vận động, không phải năm thứ vật chất.

Thứ tự ấy khớp với năm cặp số Hà Đồ: 1 và 6 là Thuỷ, 2 và 7 là Hoả, 3 và 8 là Mộc, 4 và 9 là Kim, 5 và 10 là Thổ.

Tương sinh: Thuỷ sinh Mộc, Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ. Người xưa hình dung: nước tưới cây, cây làm củi cho lửa, lửa cháy thành tro trả về đất, đất ủ quặng, kim loại nung chảy thành dòng như nước.

Tương khắc: Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ. Nước dập lửa. Lửa nung chảy kim loại. Dao rìu chặt cây. Rễ cây xuyên đất. Đê đất ngăn nước.

Khắc cũng không phải là xấu. Khu vườn cần nước tưới, nhưng cũng cần bờ đất giữ nước. Sinh để lớn, khắc để giữ chừng mực.

Hai quẻ đơn chồng lên nhau thành một quẻ sáu hào. Tám nhân tám, ta có 64 quẻ.

八卦成列，象在其中矣。因而重之，爻在其中矣。

Bát quái thành liệt, tượng tại kỳ trung hĩ. Nhân nhi trùng chi, hào tại kỳ trung hĩ.

Tám quẻ bày thành hàng, tượng đã ở trong đó. Nhân đó chồng lên nhau, hào đã ở trong đó.

— Hệ Từ hạ truyện

Tên gọi và bốn điều để đọc một hào

Hào đếm từ dưới lên: Sơ, Nhị, Tam, Tứ, Ngũ, Thượng. Hào dương gọi là Cửu, hào âm gọi là Lục. Nghe "Lục Nhị" là biết: hào thứ hai, hào âm.

• Vị: vị 1, 3, 5 là vị dương; vị 2, 4, 6 là vị âm.
• Chính: dương ở vị dương, hoặc âm ở vị âm, gọi là chính, hay đắc vị. Như người làm đúng việc hợp với mình.
• Trung: hào 2 ở giữa quẻ dưới, hào 5 ở giữa quẻ trên. Ở giữa nghĩa là không thái quá, không bất cập.
• Ứng: hào 1 với 4, 2 với 5, 3 với 6. Một âm một dương thì có ứng, như có tiếng gọi và lời đáp.

Ví dụ: quẻ Khiêm

Quẻ Khiêm (地山謙): Khôn ☷ đất ở trên, Cấn ☶ núi ở dưới. Núi vốn cao mà chịu nằm dưới đất. Đó là khiêm.

Xét ứng: chỉ cặp hào 3 và hào 6, một dương một âm, là có ứng.

謙，亨，君子有終。

Khiêm: hanh, quân tử hữu chung.

Khiêm thì hanh thông, người quân tử giữ được trọn vẹn đến cuối.

— Kinh Dịch, quẻ Khiêm

謙，德之柄也。

Khiêm, đức chi bính dã.

Khiêm là cán cầm của đức.

— Hệ Từ hạ truyện

Như con dao cần cán, cái đức cần chỗ để cầm. Khiêm là chỗ cầm ấy. Đọc thêm bài quẻ Khiêm: khiêm tốn thắng kiêu ngạo.

Hào động và quẻ biến

Gieo ba đồng xu, mặt ngửa tính 3, mặt sấp tính 2. Cộng lại ra một trong bốn số: 6 là âm động, 7 là dương, 8 là âm, 9 là dương động.

Hào động là hào sắp đổi: âm hoá dương, dương hoá âm. Đổi hết các hào động, ta được quẻ biến. Quẻ chính là bức tranh việc bạn đang ở trong. Quẻ biến là chiều sự việc có thể đi tới.

Ví dụ quẻ Khiêm có hào 3 động. Hào dương duy nhất hoá âm, sáu hào đều âm, quẻ biến là Thuần Khôn ☷☷. Xem kỹ hơn ở bài hiểu hào động, quẻ biến trong 5 phút và 3 phương pháp gieo quẻ.

Nếu gom cả Dịch vào một chữ, nhiều người học Dịch sẽ chọn chữ Thời. Mỗi quẻ là một thời, tức một hoàn cảnh lớn. Mỗi hào là một bước trong thời ấy. Cùng một việc, đúng lúc thì thuận, sai lúc thì vướng.

Sáu hào quẻ Càn

Quẻ Càn ☰☰ có sáu hào dương, kể chuyện một con rồng từ lúc còn ẩn đến lúc bay quá cao.

潛龍勿用。

Tiềm long vật dụng.

Rồng còn ẩn dưới nước, chưa nên hành động.

— Quẻ Càn, hào Sơ Cửu

見龍在田，利見大人。

Kiến long tại điền, lợi kiến đại nhân.

Rồng hiện ra nơi đồng ruộng, gặp bậc đại nhân là có lợi.

— Quẻ Càn, hào Cửu Nhị

君子終日乾乾，夕惕若，厲無咎。

Quân tử chung nhật kiền kiền, tịch dịch nhược, lệ vô cữu.

Người quân tử suốt ngày gắng gỏi, tối vẫn còn thận trọng; tuy nguy mà không lỗi.

— Quẻ Càn, hào Cửu Tam

或躍在淵，無咎。

Hoặc dược tại uyên, vô cữu.

Hoặc nhảy lên, hoặc ở trong vực sâu, không có lỗi.

— Quẻ Càn, hào Cửu Tứ

飛龍在天，利見大人。

Phi long tại thiên, lợi kiến đại nhân.

Rồng bay lên trời, gặp bậc đại nhân là có lợi.

— Quẻ Càn, hào Cửu Ngũ

亢龍有悔。

Kháng long hữu hối.

Rồng bay quá cao, có hối hận.

— Quẻ Càn, hào Thượng Cửu

Sáu hào đều là rồng, cùng một sức mạnh. Vậy mà lời mỗi hào khác hẳn. Chỗ khác không nằm ở sức, mà ở thời. Con rồng đi từ chỗ ẩn, ra chỗ hiện, qua chỗ gắng gỏi, đến chỗ chông chênh, lên chỗ bay cao, rồi tới chỗ quá đà. Mỗi chỗ đứng đòi một cách ứng xử khác.

Việc học, việc làm cũng có những bước như thế. Biết mình đang ở bước nào thì biết nên làm gì cho hợp. Đọc kỹ ở bài quẻ Càn: sức mạnh sáng tạo.

Biết dừng, biết đi

Quẻ Cấn là núi, là dừng. Nhưng Thoán truyện quẻ Cấn không dạy chỉ biết dừng:

時止則止，時行則行，動靜不失其時，其道光明。

Thời chỉ tắc chỉ, thời hành tắc hành, động tĩnh bất thất kỳ thời, kỳ đạo quang minh.

Lúc nên dừng thì dừng, lúc nên đi thì đi. Động hay tĩnh đều không lỡ thời, thì con đường ấy sáng sủa.

— Thoán truyện quẻ Cấn

Dừng không phải là thua. Đi không phải lúc nào cũng hay. Cái quý là đúng lúc. Xem thêm bài quẻ Cấn tổng quan.

Cùng tắc biến

Còn khi đã đến chỗ tột cùng, như con rồng ở hào Thượng Cửu, thì sao?

窮則變，變則通，通則久。

Cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu.

Đến chỗ cùng thì biến đổi. Biến đổi thì thông suốt. Thông suốt thì lâu bền.

— Hệ Từ hạ truyện

Đây là chỗ Dịch rất nhân hậu. Không có ngõ cụt nào là mãi mãi. Đến chỗ cùng là đến lúc phải đổi, và đổi đúng thì đường lại mở.

Hãy giữ tám ý này như tám chiếc chìa khoá. Lần tới gieo quẻ, thử hỏi: quẻ gồm hai quẻ đơn nào, hào nào chính, hào nào trung, hào nào động, và mình đang ở thời nào. Chừng đó câu hỏi, lời quẻ đã gần mình hơn nhiều. Và hãy hỏi cụ thể về việc mình thật sự đang cân nhắc.

• Kinh Dịch là gì
• Bát Quái, 8 quẻ đơn nền tảng
• Hiểu hào động, quẻ biến trong 5 phút
• 3 phương pháp gieo quẻ
• Đặt câu hỏi đúng cách khi gieo quẻ
• Quẻ Càn: sức mạnh sáng tạo
• Quẻ Khiêm: khiêm tốn thắng kiêu ngạo
• Quẻ Cấn tổng quan

Muốn thử ngay? Gieo một quẻ Kinh Dịch miễn phí tại tueduyen.net/gieo-que — đặt một câu hỏi cụ thể về việc bạn đang cân nhắc.