Tin nhắn thăng chức được gửi vào nhóm chung của công ty. Người được chọn là một đồng nghiệp ngồi cách bạn vài bước chân. Người đó vào công ty sau bạn gần một năm. Tuần trước, hai người còn cùng nhau ăn trưa, cùng nói về mấy chuyện không đâu. Vậy mà hôm nay, người đó bước lên một nấc thang mới, còn bạn vẫn ngồi yên ở vị trí cũ.
Bạn mở hộp trò chuyện của nhóm, gõ hai chữ "chúc mừng" rồi ngập ngừng xóa đi. Không phải vì bạn muốn thất lễ. Chỉ là trong lồng ngực có một thứ gì đó bóp nhẹ. Bạn chợt nhớ mình cũng đã làm việc chăm chỉ. Bạn cũng từng nhận dự án khó, cũng từng ở lại muộn hơn người khác. Vì sao người được chọn không phải là bạn? Bạn không muốn ghét người đồng nghiệp ấy. Hai người vốn không có chuyện gì. Nhưng cảm giác đó cứ nằm ngang trong bụng, mỗi lần thấy khuôn mặt đối phương hiển hiện trên màn hình lại cộm lên một chút.
Ghen tị thường không nói to. Nó hạ thấp giọng xuống, chỉ đủ để người trong cuộc nghe thấy. Nó khiến ta so đo lịch sử, cân đo sự xứng đáng, rồi âm thầm chuyển thành nỗi chạnh lòng với một con người có thể vẫn đang quý mến ta. Điều đáng ngại không nằm ở chỗ mình muốn có vị trí đó. Muốn được công nhận là nhu cầu hết sức đời thường. Điều đáng ngại là sự ghen tị kéo tầm nhìn của mình khỏi công việc, gắn tâm mình vào con đường của người khác, rồi sinh ra hờn giận lặng lẽ. Trong Tử Vi, vùng đời sống thường được nhắc đến khi nói về đồng nghiệp, cấp trên và môi trường làm việc là cung Nô Bộc. Khi vùng này có những tương tác gây cấn, người ta dễ thấy mình nhạy cảm hơn với chuyện người bên cạnh được nâng đỡ. Lá số không nói bạn chắc chắn sẽ ghen tị. Lá số chỉ cho thấy đây là vùng đời sống đang cần được soi xét lại để thấy rõ xu hướng phản ứng của chính mình.
Đức Phật không xem ghen tị là một khuyết điểm để phán xét. Người nhìn nó như một tâm sinh khởi do tiếp xúc với điều trái ý. Khi thấy đồng nghiệp được thăng chức, tiếp xúc đó cuộn lên trong bạn một khối khó chịu. Trong khối khó chịu đó, hai thứ quấn vào nhau. Một là sự so đo, thứ thuộc về tâm tham muốn được ngang bằng hoặc hơn người. Hai là sự bức bối khi thấy điều mình muốn rơi sang tay người khác, thứ thuộc về sân. Chính phần sân đó khiến bạn không thể thoải mái chúc mừng. Chính phần sân đó khiến hai người bạn vốn chẳng có xích mích bỗng trở nên xa lạ trong cảm nhận của bạn.
Vì vậy, muốn mở lòng hỷ với đồng nghiệp, trước tiên cần nhận ra cơn sân đang nhen nhóm. Nhận ra không có nghĩa là tự trách mình xấu tính. Nhận ra giống như nhìn thấy một sợi khói mỏng bốc lên từ đống tro, biết rõ nó là gì trước khi nó gặp gió và bùng thành lửa. Lời dạy tiếp theo của đức Phật dành cho La-hầu-la nói rõ con đường để xử lý sân tâm. Khi sân được trừ diệt, khoảng trống còn lại người ta mới có thể đặt vào đó niềm vui thật sự vì hạnh phúc của người khác.
01Lời Kinh
“Này Rāhula, hãy tu tập sự tu tập về lòng từ. Này Rāhula, do tu tập sự tu tập về lòng từ, cái gì thuộc sân tâm sẽ được trừ diệt. Này Rāhula, hãy tu tập sự tu tập về lòng bi. Này Rāhula, do tu tập sự tu tập về lòng bi, cái gì thuộc hại tâm sẽ được trừ diệt. Này Rāhula, hãy tu tập sự tu tập về hỷ. Này Rāhula, do tu tập sự tu tập về hỷ, cái gì thuộc bất lạc sẽ được trừ diệt. Này Rāhula, hãy tu tập sự tu tập về xả. Này Rāhula, do tu tập sự tu tập về xả, cái gì thuộc hận tâm sẽ được trừ diệt. Này Rāhula, hãy tu tập sự tu tập về bất tịnh. Này Rāhula, do tu tập sự tu tập về bất tịnh, cái gì thuộc tham ái được trừ diệt. Này Rāhula, hãy tu tập sự tu tập về vô thường. Này Rāhula, do tu tập sự tu tập về vô thường, cái gì thuộc ngã mạn được trừ diệt.
>
“— Ðại kinh Giáo giới La-hầu-la (MN 62), bản dịch HT. Thích Minh Châu
02Tuệ Duyên gợi ý thực hành
Trước hết, cần nói rõ đây là ba gợi ý thực tập do Tuệ Duyên gom lại từ tinh thần lời dạy về lòng từ, không phải là quy định bắt buộc từ Kinh.
Gợi ý thứ nhất: gọi đúng tên khi cơn ghen tị vừa dấy lên. Mỗi lần thấy mình so đo thành tích với người đồng nghiệp ấy, hãy dừng lại vài giây và tự nói thầm: "Sân đang có mặt". Ban đầu câu này có thể còn hờ hững, chưa giúp bạn hết khó chịu. Không sao. Nó giúp bạn không ngầm gọi người đồng nghiệp là kẻ lấy mất cơ hội của mình. Người đó chỉ là người được chọn. Cơn sân mới là thứ khiến lòng bạn nặng trĩu.
Gợi ý thứ hai: mỗi ngày một lần, nghĩ về một niềm vui cụ thể của đồng nghiệp đó mà không so đo với mình. Có thể là niềm vui khi được giao vai trò mới, niềm vui của gia đình họ khi thấy con cái trưởng thành. Chọn lấy một điều thật nhỏ, kiểu như "người đó có lý do để vui hôm nay" rồi gửi đi một câu thầm: "Mong người này giữ được niềm vui đó". Không cần nói ra ngoài, không cần tỏ ra. Chỉ cần tâm bạn đặt xuống một niệm hỷ chân thật dù yếu ớt.
Gợi ý thứ ba: nhìn lại bức tức dưới góc độ việc làm, không dưới góc độ con người. Ghen tị thường biến một sự kiện công việc thành vấn đề cá nhân. Thay vì nghĩ "người này hơn tôi", hãy viết ra giấy một điều bạn muốn học từ cách làm việc của họ. Viết xong, bạn có thể thấy con đường của mình vẫn còn, chỉ là nó chưa tới đoạn bạn mong. Việc này không xóa đi mong muốn thăng tiến. Nó chỉ ngăn mong muốn đó bào mòn thiện chí với người xung quanh.
Một việc làm ngay hôm nay
Hôm nay, trước khi tan làm, hãy đứng tại bàn làm việc của bạn, quay mặt về hướng người đồng nghiệp vừa thăng chức, và gửi thầm một câu trọn vẹn không điều kiện: "Mong anh/chị giữ được tâm thoải mái trong việc mới". Nếu thấy khó mở lời vì cơn ghen tị còn rõ, hãy hít vào chậm rồi thở ra, tưởng tượng cơn sân trong ngực mềm xuống từng chút. Việc này chỉ mất chừng năm phút. Nó không làm bạn bỏ cuộc với công việc của mình. Nó chỉ giúp bạn đứng lại gần người khác hơn một chút, đúng như lúc bạn chưa bị nỗi so đo chen vào giữa.
---
Phần trích trong mục Lời Kinh là nguyên văn bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu. Phần thực hành phía dưới là gợi ý của Tuệ Duyên, không phải lời Kinh.
Nguồn trích:
- Ðại kinh Giáo giới La-hầu-la (MN 62), bản dịch HT. Thích Minh Châu
Muốn biết vùng đời sống nào đang cần bạn để tâm nhất lúc này, bạn có thể xem lá số của mình.