Có người ngồi trước di ảnh người thân mà đầu óc trống rỗng. Mấy bữa nay chị không muốn ăn, không muốn bước ra khỏi nhà. Có người hằng đêm vẫn pha hai chén trà theo thói quen, rồi nhìn chén bên kia nguội lạnh. Có người đi làm bình thường nhưng về đến phòng, đóng cửa lại là ngồi bệt xuống đất. Người ngoài hỏi “dạo này sao rồi”, họ gật đầu cười nhẹ. Nhưng trong lòng chỉ nghe vang một câu: người đó không còn nữa.
Nỗi đau này không phải điều gì xa lạ hay hiếm gặp. Nó đến với bất kỳ ai từng thương một người cha, một người mẹ, một đứa con, một người bạn đã khuất. Và khi nỗi đau kéo dài, ta dễ tự trách mình: vì mình thương quá nên mới khổ thế này. Có khi người ngoài cũng nói vậy: “Tại chị thương nhiều quá.”
Trong Tử Vi, vùng đời sống nói về mất mát người thân thường được xem qua cung Phụ Mẫu khi là cha mẹ, cung Tử Tức khi là con cái, cung Thê khi là người bạn đời, và cung Phúc Đức khi nói về mối dây tinh thần với gia tộc, người đã khuất. Nếu các cung này có những trạng thái bất ổn như Phá Quân, Thất Sát gặp sát tinh, hoặc Liêm Trinh ngộ Kình Dương, người xem lá số thường nói đến chuyện chia ly, thay đổi trong những mối quan hệ ruột thịt. Nhưng cần hiểu cho rõ: đó chỉ là lăng kính tham khảo để nhận diện vùng đời sống dễ có biến động. Nó không phải bản án, cũng không nói rằng chuyện mất mát đã được ghi sẵn. Một người có cung Phụ Mẫu bất ổn vẫn có thể chăm nom cha mẹ trọn đời. Ngược lại, người không có dấu hiệu nào vẫn có thể mất người thân giữa đêm. Lá số chỉ là tấm bản đồ xu hướng. Nỗi đau thì không ai tránh được, dù lá số có nói gì hay không.
Điều quan trọng hơn lá số nằm ở chỗ ta hiểu vì sao mất mát làm tâm ta sụp đổ.
Câu hỏi tưởng như đơn giản: vì sao mất người thương lại đau đến vậy? Người ta thường trả lời bằng chính sự mất mát: vì không còn thấy nhau nữa, vì bao dự tính chưa làm, vì mai sau không còn ai gọi tên mình. Có người nói: giá mà tôi thương ít hơn thì giờ đỡ khổ hơn.
Đức Phật nhìn sự việc này từ một hướng khác. Người không nói là tại vì thương quá. Người chỉ ra rằng khổ đau sinh ra từ ái — từ chính sự bám giữ, kỳ vọng và cho rằng người mình thương phải còn hoài bên mình. Không phải do trái tim biết thương, mà do cái chấp rằng đối tượng mình thương là của mình, là bền chắc, là phải tồn tại. Khi sự thật đổi thay xảy đến, tâm không kịp quay về, nên sầu khổ phát sinh.
Điều này không phải để bảo ta đừng thương. Đức Phật không dạy sống lạnh lùng. Người chỉ cho thấy cái khổ nằm ở chỗ tâm dính mắc vào đối tượng và cho rằng đối tượng ấy bất biến. Hiểu được điều đó, ta không trách mình vì đã thương, cũng không căm giận sự ra đi. Ta chỉ thấy được cơ chế sinh khổ nằm ngay trong cách tâm đang vận hành. Và từ chỗ thấy đó, ta mới có đường thở.
Có một câu chuyện Đức Phật kể cho một người bà-la-môn mất con, khi người ấy đau buồn đến độ bỏ ăn bỏ làm. Lời Người nói không nhằm dỗ ngọt, mà nhằm chỉ thẳng cho thấy khổ từ đâu mà ra. Đoạn kinh sau đây nói rõ chỗ đó.
01Lời Kinh
“Lúc bấy giờ con một của một gia chủ, khả ái, đáng thương, bị mệnh chung. Sau khi nó chết, người cha không còn muốn làm việc, không còn muốn ăn uống, luôn luôn đi đến nghĩa địa, người ấy than khóc: “Con ở đâu, đứa con một của ta? Con ở đâu, đứa con một của ta?” Rồi người gia chủ ấy, đi đến Thế Tôn, sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Thế Tôn nói với người gia chủ đang ngồi một bên
— Kinh Ái sanh (MN 87), bản dịch HT. Thích Minh Châu
“Này Bà-la-môn, đây là một pháp môn, do pháp môn này, cần phải được hiểu là sầu, bi, khổ, ưu não do ái sanh ra, hiện hữu từ nơi ái. Này Bà-la-môn, thuở xưa, ở tại Sāvatthi này, bà mẹ của một người đàn bà mệnh chung. Từ khi bà ta mệnh chung, người đàn bà này phát điên cuồng, tâm tư hỗn loạn, đi từ đường này qua đường khác, từ ngã tư đường này qua ngã tư đường khác và nói: “Người có thấy mẹ tôi đâu không? Người có thấy mẹ tôi đâu không?”
— Kinh Ái sanh (MN 87), bản dịch HT. Thích Minh Châu
02Tuệ Duyên gợi ý thực hành
Đây là những gợi ý của Tuệ Duyên, không phải lời Phật dạy. Nếu ai đang chịu tang, đừng vội dùng những điều dưới đây như một cách tự ép mình phải mạnh mẽ. Chỉ nên thực hành khi trong lòng đã lắng xuống, và chỉ chọn điều nào cảm thấy đủ sức làm.
Việc thứ nhất là dừng trách mình vì đã thương. Mỗi lần thấy câu “tại tôi thương quá” trồi lên, hãy tự nhủ trong lòng: thương không phải là lỗi. Khổ sinh ra từ chỗ tôi muốn người ấy đừng bao giờ rời xa. Giờ người ấy đã đi, tôi đang tập buông từng ngón tay bám thôi.
Việc thứ hai là tách nỗi đau ra làm hai phần: một phần là mất mát, một phần là những dự tính còn dang dở. Mất mát thì đã là sự thật, không thể đảo ngược. Còn những dự tính chưa làm chỉ là hình ảnh trong đầu, mỗi lần nhớ tới lại thêm một nhát cắt. Nhận ra điều nào thuộc về hiện tại, điều nào chỉ là tiếc nuối do tâm vẽ ra, ta đỡ bị kéo theo dòng suy nghĩ ấy hàng giờ.
Việc thứ ba, khi nhớ đến người đã mất, hãy tập nhớ theo cách thương mến mà không xiết chặt. Thay vì ôn lại kỷ niệm đến quặn thắt, ta có thể thầm nói: “Cảm ơn đã từng có nhau.” Một câu thôi. Nó giúp tâm nghiêng về biết ơn điều đã có, thay vì chỉ khư khư cái đã qua.
Một việc làm ngay hôm nay
Hôm nay, hãy dành khoảng mười lăm phút ngồi yên trước bàn hoặc trước nơi thờ người thân, nếu có. Nhắm mắt lại, nhớ tới khuôn mặt họ, một kỷ niệm nhỏ từng khiến mình thấy nhẹ. Rồi thầm nói ba câu, chậm thôi. Một là “Tôi nhớ người.” Hai là “Tôi cám ơn vì đã từng có người bên tôi.” Ba là “Giờ tôi buông tay ra một chút.” Chỉ vậy, không thêm gì. Làm xong thì rót cho mình một ly nước ấm, uống chậm, rồi đứng dậy làm một việc nhỏ trong nhà, như rửa vài cái chén, xếp lại chồng áo, tưới cây trước sân. Đừng đo xem mình đã nhẹ được bao nhiêu. Chỉ cần thấy rằng mình vừa ngồi lại được với nỗi đau mà không bị nó cuốn đi hoàn toàn, là đủ cho hôm nay.
---
Phần trích trong mục Lời Kinh là nguyên văn bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu. Phần thực hành phía dưới là gợi ý của Tuệ Duyên, không phải lời Kinh.
Nguồn trích:
- Kinh Ái sanh (MN 87), bản dịch HT. Thích Minh Châu
Muốn biết vùng đời sống nào đang cần bạn để tâm nhất lúc này, bạn có thể xem lá số của mình.