Buổi trưa ở công ty, vài người túm năm tụm ba trong phòng trà. Một người khơi chuyện: “Cô đó được việc gì đâu, chỉ giỏi nịnh sếp.” Người khác hùa theo, kể thêm vài chuyện chưa kiểm chứng. Bạn đứng đó, lòng hơi chùng xuống. Bạn không muốn nghe, cũng không muốn góp lời, nhưng rời đi thì ngại, ở lại thì thấy lòng nặng.
Cảm giác đó rất thật. Môi trường làm việc tưởng là nơi mình kiếm sống, nhiều khi lại là nơi mình hao tâm vì những câu chuyện không đáng. Lời nói xấu đồng nghiệp không chỉ làm tổn thương người bị nói. Nó còn khiến người nói và người nghe cùng rơi vào trạng thái bất an, cạn dần sự tin cậy lẫn nhau.
Từ lăng kính Tử Vi, vùng đời sống liên quan đến đồng nghiệp, các mối quan hệ ngang hàng nơi làm việc, thường do nhóm cung Nô bộc và cung Quan lộc gợi mở. Lá số không kết luận ai là người nhiều chuyện. Nó chỉ cho thấy xu hướng: người có khu vực này dễ xung khắc thường nhạy cảm với lời ra tiếng vào, dễ bị cuốn vào tranh luận hoặc bị người khác phê bình sau lưng. Người có khu vực này ổn định lại thường giữ khoảng cách, ít khi đứng vào vòng thị phi. Nhưng khoảng cách đó đôi khi khiến họ âm thầm khó chịu mà không nói ra. Đây chỉ là lăng kính tham khảo. Nó giúp mình nhận ra vì sao môi trường quanh mình có kiểu tương tác như vậy. Còn mình phản ứng ra sao, lời mình nói hay nghe có giữ được sự trong sạch hay không, lại do tâm mình quyết định từng ngày.
Mình có thể thấy rõ một điều: khi ngồi nghe hoặc góp vào chuyện nói xấu ai đó, lòng mình hiếm khi được nhẹ. Ngược lại, thường có chút hả hê ngấm ngầm, hoặc một nỗi lo mơ hồ rằng mai này mình cũng có thể trở thành người bị bàn tán. Đức Phật nhìn rất sâu vào chuyện này. Ngài không chỉ nói về hậu quả xã hội của lời nói, mà còn chỉ ra cái tâm đứng sau lời nói. Khi lời nói không dựa trên sự thật, không hướng đến lợi ích, hoặc bị thêu dệt để hạ thấp người khác, thì lời đó xuất phát từ tâm bất thiện. Tâm đó trước hết làm chính người nói khó an ổn. Ngài dạy về các thành phần của một lời nói thiện lành: đúng thời, đúng sự thật, nhu hòa, nhắm đến lợi ích và có từ tâm. Lời nói xấu đồng nghiệp thường vấp ngay vào mấy điều này: nó có thể không sai sự thật, nhưng lại không đúng thời, không nhu hòa, và hiếm khi nhắm đến lợi ích cho người nghe. Lời Kinh dưới đây giúp mình soi lại từng câu nói trong vòng tròn thị phi.
01Lời Kinh
“—Cũng vậy, này Vương tử, lời nói nào Như Lai biết không như thật, không như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, thời Như Lai không nói lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, thời Như Lai không nói lời nói ấy. Và lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, Như Lai ở đây biết thời giải thích lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là không như thật, không như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác ưa thích, Như Lại không nói lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác ưa và thích, Như Lai không nói lời nói ấy. Và lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác ưa và thích, ở đây, Như Lai biết thời giải thích lời nói ấy. Vì sao vậy? Này Vương tử, Như Lai có lòng thương tưởng đối với các loài hữu tình.
>
“— Kinh Vương tử Vô Úy (MN 58), bản dịch HT. Thích Minh Châu
“Nói đúng thời, nói đúng sự thật, nói lời nhu hòa, nói lời liên hệ đến lợi ích, nói với lời từ tâm.
>
“— Lời Nói (AN 5.198), bản dịch HT. Thích Minh Châu
02Tuệ Duyên gợi ý thực hành
Những gì bên dưới là gợi ý của Tuệ Duyên, giúp bạn chậm lại trước khi lời nói buông ra hoặc khi tai mình sắp nghe chuyện không hay.
Một, tập không đứng trong vòng tròn thị phi. Khi nhóm đang nói xấu ai đó, bạn có thể im lặng và rời đi với lý do nhỏ nhẹ. Không cần tỏ vẻ khó chịu. Chỉ cần không góp thêm củi vào lửa. Sự vắng mặt lặng lẽ của bạn cũng là một hành động bảo vệ chính mình.
Hai, có thói quen phân loại điều sắp nói. Trước khi nói về một đồng nghiệp, thử nhẩm trong đầu ba điều: Điều mình sắp nói có chắc đúng không? Người nghe có cần biết để xử lý công việc không? Sắp tới có phải lúc thích hợp để nói không? Nếu một trong ba điều đó lấn cấn, tốt nhất là để câu chuyện dừng lại.
Ba, chuyển chủ đề bằng một câu hỏi tử tế. Khi ai đó bắt đầu kể chuyện tiêu cực, bạn có thể hỏi han về công việc của họ, về việc cần giúp. Cách này không lên mặt dạy đời, nhưng đủ để câu chuyện rẽ sang hướng khác mà không ai phải ngượng ngùng.
Một việc làm ngay hôm nay
Chọn một lần trong ngày hôm nay, khi bạn ở gần đồng nghiệp. Quan sát trong vòng mười phút xem mình có ý định nói hoặc nghe điều gì liên quan đến một ai đó không. Nếu cơn hứng muốn nói nổi lên, chỉ cần hít vào chậm một hơi và im lặng. Không cần đánh giá mình tốt hay dở. Chỉ cần nhận biết và chọn không nói lần đó.
---
Phần trích trong mục Lời Kinh là nguyên văn bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu. Phần thực hành phía dưới là gợi ý của Tuệ Duyên, không phải lời Kinh.
Nguồn trích:
- Kinh Vương tử Vô Úy (MN 58), bản dịch HT. Thích Minh Châu
- Lời Nói (AN 5.198), bản dịch HT. Thích Minh Châu
Muốn biết vùng đời sống nào đang cần bạn để tâm nhất lúc này, bạn có thể xem lá số của mình.