Chị họ tôi bốn mươi ba tuổi. Gần đây chị ít đứng gần gương, mua kem chống nắng đắt hơn trước, hay nhìn bàn tay mình lúc rửa chén rồi buông ra một hơi thật chậm. Chị vẫn dậy sớm, đưa con đi học, về lo bữa tối. Cuộc sống nhìn bên ngoài cứ thế trôi đều. Nhưng nỗi sợ của chị không ồn ào, nó nằm im trong từng lần giật mình lúc nửa đêm. Không phải sợ mình xấu hơn. Mà sợ mình đang yếu đi, đang đi về một đoạn cuối mà chị chưa dám tưởng tượng ra. Nỗi sợ này rất thật, và nhiều người mang nó lặng lẽ như thế mỗi ngày.
Trong Tử Vi, nỗi lo về tuổi tác và sức tàn của thân thường được nhìn qua trục Tử Tôn – Thiên Di, hay cung Nô Bộc khi lá số cho thấy xu hướng người này dễ so mình với người khác trong cùng một thế hệ. Lăng kính này chỉ cho ta thấy khu vực đời sống nơi nỗi lo dễ trồi lên, chứ không phải bản án cho một con người. Có người cung Tử Tôn nhiều sát bại tinh, họ dễ chạnh lòng khi thấy con lớn còn mình già. Có người cung Thiên Di mang Hóa Kỵ, họ ngại ra đường vì sợ ánh mắt người khác nhìn thấy dấu vết thời gian trên mặt. Nhưng đó chỉ là những vùng nhạy cảm trong lòng. Nhạy cảm ở đâu, nỗi sợ thường gõ cửa ở đó.
Con người không tự nhiên sợ già và sợ chết. Nỗi sợ đó có rễ sâu hơn mình tưởng. Đó là vì mình đang nắm giữ thân này như một vật sở hữu chắc chắn. Ta quen nghĩ hôm nay khoẻ thì ngày mai cũng khoẻ, ngày mai trẻ thì năm tới vẫn trẻ. Rồi khi một sợi tóc bạc xuất hiện, một vết nám hiện ra, một cơn đau gối buổi sáng làm ta giật mình, nỗi sợ liền tràn đến. Nó không được gọi ra bằng bệnh tật. Nó được gọi ra bằng chính sự bám víu rằng mình sẽ chẳng bao giờ đổi thay. Vì vậy, người muốn bớt sợ không phải kiếm cách lấp liếm vết già, cũng không phải cố quên đi cái chết. Họ cần một cách nhìn chân thật về thân và về sự chắc chắn của những gì sẽ đến. Đức Phật đã dạy về điều này bằng phép quán rất rõ ràng, mời bạn đọc lời Kinh sau đây.
01Lời Kinh
““Ta phải bị già, không thoát khỏi già” là sự kiện cần phải thường xuyên quán sát bởi nữ nhân hay nam nhân, bởi tại gia hay xuất gia. “Ta phải bị bệnh, không thoát khỏi bệnh” là sự kiện cần phải thường xuyên quán sát bởi nữ nhân hay nam nhân, bởi tại gia hay xuất gia. “Ta phải bị chết, không thoát khỏi chết” là sự kiện cần phải thường xuyên quán sát bởi nữ nhân hay nam nhân, bởi tại gia hay xuất gia. “Tất cả pháp khả ái, khả ý đối với ta sẽ phải đổi khác, sẽ phải biến diệt”, là sự kiện cần phải thường xuyên quán sát bởi nữ nhân hay nam nhân, bởi tại gia hay xuất gia. “Ta là chủ nhân của nghiệp, là thừa tự của nghiệp, nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa. Phàm nghiệp nào ta sẽ làm thiện hay ác, ta sẽ thừa tự nghiệp ấy” là sự kiện cần phải thường xuyên quán sát bởi nữ nhân hay nam nhân, bởi tại gia hay xuất gia. Và do duyên lợi ích như thế nào, này các Tỷ-kheo, “Ta phải bị già, không thoát khỏi già”, là sự kiện cần phải thường xuyên quán sát bởi nữ nhân hay nam nhân, bởi tại gia hay xuất gia.
— Sự Kiện Cần Phải Quan Sát (AN 5.57), bản dịch HT. Thích Minh Châu
“Nếu vị Thánh đệ tử, này các Tỷ-kheo, suy tư như sau: “Không phải chỉ một mình ta già, không thoát khỏi già, nhưng phàm có những loài hữu tình nào có đến, có đi, có diệt, có sanh, tất cả loài hữu tình ấy phải bị già, không thoát khỏi già”. Do vị ấy thường xuyên quán sát sự kiện ấy, con đường được sanh khởi. Vị ấy sử dụng con đường ấy, tu tập, làm cho sung mãn. Do vị ấy sử dụng con đường ấy, tu tập, làm cho sung mãn nên các kiết sử được đoạn tận, các tùy miên được chấm dứt. “Không phải chỉ một mình ta bị bệnh, không thoát khỏi bệnh, nhưng phàm có những loài hữu tình nào có đến, có đi, có diệt, có sanh, tất cả loài hữu tình ấy phải bị bệnh, không thoát khỏi bệnh”. Do vị ấy thường xuyên quán sát sự kiện ấy, con đường được sanh khởi. Vị ấy sử dụng con đường ấy, tu tập, làm cho sung mãn. Do vị ấy sử dụng con đường ấy, tu tập, làm cho sung mãn, nên các kiết sử được đoạn tận, các tùy miên được chấm dứt. “Không phải chỉ một mình ta bị chết, không thoát khỏi chết, nhưng phàm có những loài hữu tình nào, có đến, có đi, có diệt, có sanh, tất cả các loài hữu tình ấy phải bị chết, không thoát khỏi chết…” … “Không phải chỉ có các pháp khả ái, khả ý của riêng một mình ta sẽ phải đổi khác, sẽ phải biến diệt. Phàm có các loài hữu tình nào có đến, có đi, có diệt, có sanh, các pháp khả ái, khả ý của tất cả loài hữu tình ấy sẽ phải đổi khác, sẽ phải biến diệt…”. “Không phải chỉ có một mình ta là chủ nhân của nghiệp, là thừa tự của nghiệp, nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa. Phàm nghiệp nào ta sẽ làm, thiện hay ác ta sẽ thừa tự nghiệp ấy”. Phàm có các loài hữu tình nào có đến, có đi, có diệt, có sanh, tất cả các loài hữu tình ấy là chủ nhân của nghiệp, là thừa tự của nghiệp, nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa. Phàm nghiệp nào họ sẽ làm thiện hay ác, họ sẽ thừa tự nghiệp ấy.
— Sự Kiện Cần Phải Quan Sát (AN 5.57), bản dịch HT. Thích Minh Châu
“Bị bệnh và bị già,
Lại thêm phải bị chết,
Pháp yếu là như vậy,
Hữu tình là như vậy.
Phàm phu sanh nhàm chán,
Thật không hợp cho Ta,
Nếu Ta cũng nhàm chán,
Ðối với các chúng sanh,
Cùng chung một số phận.
Trong khi đời sống Ta,
Không khác gì đời họ,
Ta được sống như vậy,
Biết pháp không sanh y,
Kiêu mạn trong không bệnh,
Trong tuổi trẻ sinh mạng,
Tất cả Ta nhiếp phục
Phát xuất từ an ổn,
Ta thấy hạnh viễn ly,
Ta phát tâm dõng mãnh,
Thấy được cảnh Niết-bàn.
Nay Ta không có thể,
Hưởng thọ các dục vọng,
Ta sẽ không thối đọa,
Chứng cứu cánh Phạm hạnh.— Sự Kiện Cần Phải Quan Sát (AN 5.57), bản dịch HT. Thích Minh Châu
02Tuệ Duyên gợi ý thực hành
Phần thực hành dưới đây là gợi ý của Tuệ Duyên, giúp bạn chuyển lời Kinh thành việc làm nhỏ trong đời sống.
Một, tập nhìn sự thật già – bệnh – chết như chuyện chung của mọi người. Khi cơn lo về tuổi tác trồi lên, đừng hỏi “vì sao tôi bị thế này”. Hãy thầm nhủ “ai cũng sẽ đi qua đoạn này”. Điều đó không làm nỗi lo biến mất một cái một. Nhưng nó gỡ bớt cái cảm giác cô độc khi nghĩ rằng chỉ mình mình đang già đi. Mình già giữa một dòng người cùng già. Mình chết giữa một đời cũng đang chết. Nỗi sợ nhờ đó mềm xuống, dần ra như một sợi chỉ được nới.
Hai, mỗi ngày chọn một việc thật nhỏ để nhắc mình nhớ thân này không phải là tất cả. Đang rửa mặt, cảm nhận nước lạnh trên da và biết da này sẽ nhăn. Đang leo cầu thang, nghe hơi thở dốc và biết tim này đang đập cho mình một quãng có hạn. Không cần buồn, chỉ cần thấy đúng như nó là. Thấy đúng lần nào, cái nắm chặt nơi lồng ngực giãn ra lần ấy.
Ba, viết vào một tờ giấy nhỏ câu “việc hôm nay tôi muốn làm cho người thân là…” rồi làm ngay việc ấy trong ngày. Khi tâm trí quay về chăm một người trước mặt, nỗi sợ về thân mình tự khắc nhẹ đi. Thương người là cách thực tập rất giản dị để thôi nhìn mình lâu đến mức hốt hoảng.
Một việc làm ngay hôm nay
Ngay hôm nay, bạn hãy dành mười phút ngồi yên, lấy tay đặt nhẹ lên mu bàn tay còn lại. Cảm nhận hơi ấm từ da. Rồi thầm nói với chính mình ba câu, mỗi câu một hơi thở: “thân này rồi sẽ già”, “thân này rồi sẽ bệnh”, “thân này rồi sẽ không còn”. Nói xong, hít vào thật chậm và hít ra thật nhẹ ba lần. Đừng gồng người chống lại câu nói. Chỉ cần để chúng nằm im trong lòng. Mỗi lần thực tập như vậy là một lần bạn đang nhìn thẳng vào điều mà lâu nay mình vẫn quay mặt đi. Nhìn thẳng lần đầu sẽ hơi nghẹn. Nhìn thẳng nhiều lần sẽ thấy mình bình tĩnh hơn với mỗi sáng thức dậy nhìn vào gương.
---
Phần trích trong mục Lời Kinh là nguyên văn bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu. Phần thực hành phía dưới là gợi ý của Tuệ Duyên, không phải lời Kinh.
Nguồn trích:
- Sự Kiện Cần Phải Quan Sát (AN 5.57), bản dịch HT. Thích Minh Châu
Muốn biết vùng đời sống nào đang cần bạn để tâm nhất lúc này, bạn có thể xem lá số của mình.