Bạn có thể nhận ra cảm giác này. Đang ngồi làm việc, đột nhiên một ý nghĩ cũ trở lại. Có thể là lời góp ý của sếp, câu nói vội của người thân, hoặc một việc mình đã làm chưa khéo. Ý nghĩ đó len vào giữa buổi sáng như vị khách không mời. Bạn gạt đi. Một lát sau nó quay lại. Đến chiều thì nó đã ngồi lì trong đầu như thể chỗ của nó.
Khó chịu nhất là mình biết rõ ý nghĩ đó không giúp được gì. Nó không đề ra cách giải quyết. Nó không làm rõ thêm điều gì. Nó chỉ mỗi lúc một to hơn, chiếm nhiều chỗ hơn, khiến những việc đang cần tâm trí trở nên khó khăn hơn bình thường.
Trong lăng kính tham khảo của Tử Vi, khuynh hướng hay giữ lại suy nghĩ và quan sát quá lâu một điều đã xảy ra thường hiện rõ ở vùng liên quan đến cung Tật Ách. Đây là cung ghi chú những nơi dễ bị tổn thương hoặc dễ bào mòn của thân tâm, không phải bản án cho một con người. Khi nơi đó có những vị trí gợi ý thiên hướng suy nghĩ dồn nén hoặc hay quay về chuyện cũ, người có lá số như vậy thường mang cảm giác bực bội, tự trách hoặc lo lắng dai hơn người khác. Dĩ nhiên người không nhìn thấy rõ yếu tố đó trong lá số cũng vẫn gặp chuyện tương tự, vì vòng lặp suy nghĩ thuộc về tâm. Tử Vi chỉ là một tấm bản đồ tham khảo cho biết mình dễ mắc kẹt ở vùng nào, không phải lời tuyên bố rằng mình phải chịu như vậy.
Người xưa vốn nhìn thấy rất rõ sức nặng của một ý nghĩ sai lạc lặp đi lặp lại. Trong lời dạy được ghi lại, ý nghĩ đó được gọi là tầm. Không phải tầm nào cũng xấu. Có những tầm dẫn tới việc hiểu rõ vấn đề, tìm ra lối đi. Nhưng cũng có những tầm chỉ nuôi lớn cảm giác oán trách, tổn thương hoặc ham muốn không đúng chỗ. Những tầm này sinh khởi ở người này vì một chuyện nhỏ xíu, ở người kia vì một chuyện rất lớn, nhưng cơ chế giống nhau: càng tác ý vào, chúng càng lớn.
Điều đáng chú ý trong lời Phật dạy là ngài không bảo mình cố quên đi hay gắng đè nén cảm xúc. Cái nhìn đó bắt đầu từ sự thật đơn giản: một khi còn chú tâm vào cái tướng đang khiến mình bất an, mình còn nuôi cái tầm đó. Cách xử lý vì vậy cũng bắt đầu từ chỗ thay đổi đối tượng mà tâm mình đang bám vào, từng nấc một. Có nhiều bậc để đi qua, từ chỗ chuyển hướng suy nghĩ sang một tướng mới lành hơn, cho tới chỗ thấy rõ mối nguy khi cứ nuôi mãi những tầm tiêu cực. Lời Kinh dưới đây nói chi tiết về cách thực hành này.
01Lời Kinh
“Ở đây, Tỷ-kheo y cứ tướng nào, tác ý tướng nào, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si sanh khởi, thời này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy cần phải tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện, không phải tướng kia. Nhờ tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện, không phải tướng kia, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si được trừ diệt, đi đến diệt vong. Chính nhờ diệt trừ chúng, nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh. Chư Tỷ-kheo, ví như một người thợ mộc thiện xảo hay đệ tử một người thợ mộc, dùng một cái nêm nhỏ đánh bật ra, đánh tung ra, đánh văng ra một cái nêm khác; chư Tỷ-kheo, cũng vậy, khi một Tỷ-kheo y cứ một tướng nào, tác ý một tướng nào, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si sanh khởi, thời này chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy cần phải tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện, không phải tướng kia. Nhờ tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện, khác với tướng kia, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si được trừ diệt, đi đến diệt vong. Chính nhờ diệt trừ chúng, nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh.
>
“— Kinh An trú tầm (MN 20), bản dịch HT. Thích Minh Châu
“Chư Tỷ-kheo, nếu Tỷ-kheo ấy trong khi quán sát các nguy hiểm của những tầm ấy, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si vẫn khởi lên, thời này chư Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ấy cần phải không ức niệm, không tác ý những tầm ấy. Nhờ không ức niệm, không tác ý các tầm ấy, các ác bất thiện tầm liên hệ đến dục, liên hệ đến sân, liên hệ đến si được trừ diệt, đi đến diệt vong. Chính nhờ diệt trừ chúng, nội tâm được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh. Chư Tỷ-kheo, ví như một người có mắt, không muốn thấy các sắc pháp nằm trong tầm mắt của mình, người ấy nhắm mắt lại hay ngó qua một bên. Chư Tỷ-kheo, cũng vậy, nếu Tỷ-kheo ấy, trong khi không ức niệm, không tác ý … được an trú, an tịnh, nhất tâm, định tĩnh.
>
“— Kinh An trú tầm (MN 20), bản dịch HT. Thích Minh Châu
02Tuệ Duyên gợi ý thực hành
Những gợi ý sau đây là của Tuệ Duyên, dựa trên tinh thần lời Kinh chứ không phải lời Phật dạy từng bước một.
Việc đầu tiên là nhận ra mình đang lặp lại một ý nghĩ tiêu cực. Đơn giản vậy thôi, nhưng nhiều người ngồi trong đó vài giờ mà không biết. Khi một ý nghĩ bắt đầu quay lại lần thứ hai hoặc thứ ba trong buổi, đặt tên cho nó trong đầu: "lại là chuyện sáng nay", "lại là câu nói đó". Đặt tên giúp mình thấy cái vòng lặp rõ ràng hơn.
Việc thứ hai là chuyển sự chú ý sang một việc lành nhỏ. Không cần chọn việc gì to tát. Nếu đang ngồi, hãy nhìn ra cửa sổ và gọi tên một vật đang thấy. Nếu đang đi, hãy chú ý đến ba nhịp thở. Người hay bị ám ảnh bởi một câu nói của ai đó có thể thử nhớ lại một việc tử tế người khác đã làm cho mình. Cốt yếu không phải để chứng minh điều gì, chỉ để tâm có một đối tượng khác để nắm lấy, thay vì món quà cũ đầy gai góc kia.
Việc thứ ba dành cho lúc ý nghĩ đã có sức nặng thật sự và không dễ buông. Đó là quan sát nguy hiểm của nó. Với ý nghĩ này, mình ăn không ngon, ngủ không yên, làm gì cũng mang theo vẻ bứt rứt. Nó là kẻ ăn cắp sự chú ý. Nhận ra như vậy không làm ý nghĩ biến mất ngay, nhưng làm giảm đi sự dễ chịu khi tâm cứ quay về đó. Dần dần, cái gì cũng muốn quay lại và gặm nhấm sẽ thấy chán nản mà rút đi, giống như khách đến chơi thấy chủ nhà không niềm nở nữa.
Một việc làm ngay hôm nay
Có thể bắt đầu ngay trong buổi tối bằng một việc làm trong mười phút. Chọn một ý nghĩ tiêu cực nào đó thường hay quay trở lại trong ngày của bạn. Xem lại nó như một người khách. Đặt tên cho nó một cách cụ thể, ví dụ: "chuyện góp ý của anh đồng nghiệp", "nỗi tiếc về việc đã hứa". Ngồi yên một chỗ. Bất cứ lúc nào ý nghĩ này trở lại, thay vì đi theo nó, hãy chú ý đến hơi thở ở mũi trong ba hơi. Lặp lại như vậy cho tới khi hết mười phút. Chỉ cần ba hơi thở cho mỗi lần ý nghĩ trở lại. Không cần phải hết suy nghĩ, chỉ cần thấy rõ mình đang không bước theo nó nữa.
---
Phần trích trong mục Lời Kinh là nguyên văn bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu. Phần thực hành phía dưới là gợi ý của Tuệ Duyên, không phải lời Kinh.
Nguồn trích:
- Kinh An trú tầm (MN 20), bản dịch HT. Thích Minh Châu
Muốn biết vùng đời sống nào đang cần bạn để tâm nhất lúc này, bạn có thể xem lá số của mình.